De rol van gevoelens in ons dagelijks leven
Een kennismaking met Antonio Damasio (1)
Vooraf
De westerse wijsbegeerte wordt – volgens vele hedendaagse denkers (Jacques Derrida, Richard Rorty, Luce Irigaray en Martha Nussbaum) – gekenmerkt door ‘logocentrisme’ of, om een eigen term te gebruiken, ‘somafobie’.
Er is sprake van
- het primaat van de rede (opgevat als verstand)
- een afwijzing van het lichaam
- een gebrek aan waardering voor gevoelens.
Het gaat gepaard met de uitsluiting of onderschikking van het ‘vrouwelijke’ in de filosofie.
Het werk van Antonio Damasio levert kritiek op, en een alternatief voor, de opvattingen van Plato, Augustinus, Descartes en Kant – ‘to name a few’.
Antonio Damasio
A. De vergissing van Descartes
Dit is de vergissing van Descartes: de onoverbrugbare scheiding tussen lichaam en geest (…); de suggestie dat het vermogen om te redeneren, het morele oordeel en het lijden dat het gevolg is van fysieke pijn of emotionele ontreddering, onafhankelijk van het lichaam kunnen bestaan. Om precies te zijn: de scheiding tussen de meest geraffineerde functies van de geest enerzijds en de structuur van een biologisch organisme anderzijds. Misschien vraagt u zich af waarom ik met Descartes kibbel en niet met Plato, die zoals we in de Phaidon kunnen lezen, veel provocerender opvattingen over lichaam en geest had. (2)
In zijn boek betoogt Damasio dat gevoelens grote invloed hebben op de rede, dat de hersensystemen die verantwoordelijk zijn voor gevoelens samenhangen met de systemen die we nodig hebben om te redeneren, en dat dergelijke specifieke systemen verweven zijn met de systemen die het lichaam reguleren.
Uit neurologisch onderzoek blijkt dat er anatomische en functionele verbindingen bestaan tussen de rede, gevoelens en het lichaam.
B. Ik voel dus ik ben
Op basis van zijn neurologisch onderzoek stelt Damasio het volgende vast:
- Ik ben, ik besta
- Ik ben geen denkend ding
- Ik ben een organisme: een lichaam met een complex hersen- en zenuwstelsel
- Als organisme heb ik een emotionele relatie met een object in de omgeving
- Deze (emotionele) relatie heb ik als niet-bewust proto-zelf
- Er is (pas) sprake van (niet-talig) kernbewustzijn en kernzelf, als ik hier-en-nu voel dat ik deze relatie(s) heb, d.w.z. dat het proto-zelf veranderd wordt door een object
- Er is (pas) sprake van autobiografisch zelf en uitgebreid bewustzijn, als ik in staat ben gebruik te maken van dispositionele herinneringen aan deze (hier-en-nu) kernzelf-ervaringen.
C. Het gelijk van Spinoza
Damasio stelt (vast):
- Emoties en gevoelens zijn bevorderlijk voor overleven in welbevinden
- Gevoelens spelen, samen met de aandoeningen en emoties die ze meestal veroorzaken, een beslissende rol bij sociaal gedrag
- Ethisch gedrag hangt – vanuit het perspectief van de neuroloog - af van de werking van bepaalde systemen in de hersenen.
Ofwel:
de mens is een organisme, i.e. een lichaam met een hersen- en zenuwstelsel, dat gericht is op (samen) overleven met kwaliteit van leven
Compassie blijkt
- een emotionele reactie van het kernzelf te zijn en (dus)
- - elk ogenblik - de basis te (kunnen) vormen van ‘geweten’ als kenmerk van uitgebreid bewustzijn.
Het valt Damasio op hoe zijn eigen opvattingen overeenstemmen met de stellingen in Spinoza’s Ethica over
- de eenheid van lichaam en geest
- het streven van elk wezen om in zijn bestaan te volharden en
- de ‘emotionele/biologische dimensie’ van ethisch verantwoord gedrag.
Commentaar
Het valt (mij) op dat Spinoza
- medelijden als ‘slecht’, d.w.z. inadequaat, en ‘nutteloos’ beschouwt
- ethiek opvat als een levenshouding van een individu (in plaats van een groepswezen)(3).
Het valt mij ook op hoezeer Damasio’s, op neurologisch onderzoek gebaseerde, opvattingen over de rol van emoties en gevoelens overeenkomen met
- de opvattingen van Aristoteles over emotie (pathos), gewaarwording (aesthesis) en streven (orexis) als beweegredenen
de mens is een levend wezen dat (om te overleven) over bepaalde vermogens beschikt en in gemeenschap met anderen leeft
- de existentiaal-ontologische analyse van Martin Heidegger van de rol van ‘bevindelijkheid’ bij ‘verstaan’:
erzijn betekent er betrokken in betrekkingen zijn
- de uitspraken van Emmanuel Levinas over de rol van ‘gevoeligheid’ bij het ‘mij aangesproken voelen door het lijden van de ander(e)’:
het menselijk leven is genieting van…, voor enige reflectie of identiteit van een ‘ik’
(1) = (het grootste gedeelte van) de ‘hand-out’ bij een lezing gehouden op aan de Volksuniversiteit Amsterdam
(2) Antonio Damasio: De vergissing van Descartes. Gevoel, verstand en het menselijk brein. (Wereldbibliotheek/Amsterdam 1995), blz. 270/271
(3) Je zou kunnen zeggen dat
- Spinoza typisch een modern denker is die het ‘zelf’ opvat als individu / ‘ik’
- Spinoza Darwin niet heeft kunnen lezen en Aristoteles niet heeft willen lezen.