1.
jan flameling?
geen academisch filosoof maar praktisch filosoof
geen kennisoverdracht maar
‘hersenspoeling’ ofwel: transformatie van discours in organisaties
in krachtenvelden [structuren] ben ik bezig om heersende opvattingen [conceptuele modellen] te veranderen zodat een andere zelf-presentatie [gedragspatronen] mogelijk te maken
prikkelen van denkbewegingen in het ‘publieke domein’
anders dan andere buiten de academie werkzame collega’s praktische filosofen bedrijf ik, streng gezien, niet als levenskunst
het ‘geluk’ of ‘zielenheil’ van een persoon is geen gespreksonderwerp of onderzoeksthema in mijn projecten – met uitzondering van mijn workshops in griekenland en india die wel uitdrukkelijk de vraag: hoe te leven? als uitgangspunt hebben (2)
2.
michel foucault over bestaanskunst
(a) de overgang van athene naar rome
athene/filosofie als privaat en publiek project
plato en aristoteles bedrijven filosofie een combinatie van manier van denken, levenshouding en politiek project, n.l. de stadstaat athene voor de ondergang – zij het geheel verschillend qua werkwijze en inhoud:
plato: ‘zitten’ / askesis –> noesis -> filosoof/koning
aristoteles: ‘lopen’ / phronesis -> arete -> voortreffelijke mannen/ burgers
rome/terugtrekking van de filosoof/filosofie uit publieke domein, filosofie als privé onderneming
nota bene
(1) epicurus (in athene) al terugtrekking in de tuin (kepos)
(2) na epicurusme en stoa: montaigne’s essays, spinoza’s ‘ethiek van de blijmoedigheid’ en nietzsche’s levensfilosofie als markante voorbeelden in de moderne filosofie!
(b) de verschuiving van gelukt leven naar gelukkig mens
athene/het gaat filosofen om een ‘gelukt leven’!
[ik beperk mij tot aristoteles’ opvattingen]
eudaimonia:
= doel (telos) van het menselijk handelen/leven
volkomen tot bloei komen, volledig ontwikkelen van vermogens waar je als mens van nature beschikt
zoon politikon: een levend wezen dat in (een) gemeenschap met anderen van leeft – om overleven in welbevinden mogelijk te maken
rome/de bestaanskunst van de epicuristen en stoa-aanhangers heeft het geluk of zielenheil van personen opgevat als individuen / ‘ik’ tot doel van hun therapie
nota bene
(1) de vertaling en betekenisverandering van filosofische termen als (bijvoorbeeld:) weloverwogen keuze naar vrije wil!
(2) in de moderne en (laat)moderne filosofie als levenskunst gaat het ook voornamelijk om ‘een gelukkig mens zijn’
(c) zelftechnieken en bestaanskunst
er is – in de griekse bestaanskunst - sprake van een inherente relatie tussen bepaalde vaardigheden (techne), die je je eigen maakt, en kunstzinnig scheppend bezig zijn (poiesis)
als voorbeeld: wil je bij krisztina de châtel in staat zijn om in een voorstelling te dansen, zul je je maandenlang moeten onderwerpen aan oefeningen in de studio
als je jezelf of je leven als kunstwerk opvat, geldt vanzelfsprekend hetzelfde!
3.
oosterse levenskunst/taoïsme
nota bene
het taoïsme is ook een politiek project, n.l. de daodejing van lao zi een handleiding voor anders leidinggevende/keizer zijn
het zijn zelf-technieken in de vorm van een meditatieve praktijk respectievelijk lichaamsoefeningen die het volgende resultaat hebben:
- loslaten van het ‘ik’ van één van de ‘tienduizend verschijnselen’ (zijnde) via zijnde in de vorm (‘mens’) naar zijnde in wording
- voelen dat je in betrekkingen, in verbindingen bent’ = <-> ‘ik denk’! / ‘ik wil’!
nota bene
‘sensory awareness’ als de weg / de ‘deconstructie’ van het zelf als ‘rationeel en autonoom subject’!
- aandacht / openheid voor de/het ander (als anders!)
- aanwezigheid in het ‘hier-en-nu’
- de weg (dao) met je hart te volgen
- niet-handelend, niet-doelgericht, te handelen (wu wei)
- te deugen (de)
nota bene
‘de derde tel’ in een ogenblik
tel 1: een bepaalde indruk/gebeuren onder weg
tel 2: het opschorten van een door het verleden (ervaringen) bepaalde reactie op het gebeuren
tel 3: de mogelijkheid om op dit gebeuren in dit ogenblik op weg te reageren, om te laten zijn/gebeuren en scheppend te zijn en dan pas
tel 4: te handelen
lao zi’s voorstel is aan de ‘keizer’ is even succesloos geweest als plato’s raadgevingen aan de ‘tiran’!
nota bene
anecdote over zhuang zi
4.
contemporaine filosofie en hedendaagse levenskunst
A.
de contemporaine filosofie biedt conceptuele input of suggesties die een hedendaagse levenskunst mogelijk maken
drie voorbeelden:
(1) martin heidegger: zijn en tijd
contra de moderne filosofie [descartes – kant – (vroege) husserl]
laten wij het ‘zelf’ en (dus) onszelf niet langer van als rationeel en autonoom subject opvatten maar als er – betrokken in betrekkingen – zijn!
nota bene
in zijn latere werk, bijvoorbeeld gelatenheid, stelt heidegger evenals lao zi voor om laten zijn / gebeuren als houding je eigen te maken
(2) maurice merleau-ponty: fenomenologie van de waarneming
er zijn als in de wereld zijn en medezijn = belichaamd bestaan
wij zijn lichaamssubjecten
nota bene
luce irigaray, de denker van de seksuele differentie, schrijft in haar latere werk, between east and west, dat anders ademen leidt tot anders in de wereld zijn
(3) antonio damasio: the feeling of what happens
zijn neurologische of neurofilosofische benadering respectievelijk onderzoeksresultaten bevestigen:
wij zijn organismen met een hersen- en zenuwstelsel dat zich richt op overleven in welbevinden
in een handelingssituatie voelen wij (allereerst) wat er gaande is, wat er van ons gevraagd wordt
in elk ogenblik is namelijk sprake van
- een emotie (een reactie op een gebeuren in mijn omgeving – een gevoel (ik voel de reactie in het lichaam) – kernbewustzijn (er is een reactie in mij) – bijvoorbeeld ‘ik voel compassie voor…’ en
- conceptuele/cognitieve elementen in het uitgebreid bewustzijn of autobiografisch zelf die wij gedurende onze opvoeding hebben ‘verzameld’ – bijvoorbeeld noties als ‘naastenliefde’ of ‘karuna’
wij leven in verbindingen en verbondenheid met anderen
B.
deze suggesties tonen opvallende overeenkomsten met het taoïstische voorstel voor levenskunst, n.l.
- ons bestaan als belichaamd
- het belang van het loslaten van het ‘ik’
- voelen als weten
- aandacht voor de ander(e)
- het belang van ‘inter-esse’ of ‘tussen-ruimte’ voor een samen leven en scheppend handelen – ofwel: co-creativiteit, d.w.z. samen scheppen (in de dubbele betekenis)
5.
een vraag: leven als esthetisch-ethische kwestie maar politieke dimensie?
ok, jan, het lijkt inderdaad zo alsof de hedendaagse denkers en de oude chinese wijzen suggesties leveren om (en hoe) het leven esthetisch-ethisch op te vatten – zoals ook nietzsche al voorstelde
maar:
het lijkt een privaat project
hoe zit het met de politieke dimensie van levenskunst als project?
en (kritisch geformuleerd):
is wat jij doet niet smeerolie leveren voor ‘het systeem’, gefinancierd door je opdrachtgever?
is er sprake van een maatschappijkritisch project?
het lijkt mij de vraag voor hedendaagse levenskunst!
nota bene
het is trouwens ook de vraag van masao abe, een hedendaags zen-meester uit de kyoto-school in zijn boek zen en het westerse denken
het lijkt mij echter dat de taoïstische en contemporain-filosofische suggesties met hun vraagtekens bij respectievelijk kritiek op (bijvoorbeeld)
- ‘het dikke ik’ (harry kunneman) of
- het narcistisch, consumentisch-hedonistische individu (charles taylor
wel degelijk potentieel maatschappijkritisch van aard zijn
mijn eigen ervaring (lijflijke) is dat een combinatie van ‘sensory awareness’ en contemporain-filosofische conceptuele input een transformatie oplevert
peut-être / may be leiden mijn workshops en filosofische werkwijze ook bij anderen tot deze transformatie met concrete, politieke en praktische implicaties en een andere, door saamhorigheidsgevoel en gemeenschapszin gekenmerkte, vormgeving van je leven
ik hoop het!
(1) de ‘steekwoorden’ van een ‘praatje’ gehouden op 12 november 2007 gehouden bij Crea Studium Generale/Universiteit van Amsterdam
(2) deze monoloog is vooral een voorbereiding voor dialoog/gesprek!