Michel Foucault en discoursanalyse (1)
Regelmatig geef ik workshops waarin ik samen met organisatieadviseurs (v/m) de mogelijke implicaties bespreek van de opvattingen van contemporaine filosofen voor de theorie en praktijk van het adviseren. Een van de denkers van deze tijd, wiens werk ik vaak presenteer, is Michel Foucault.
Michel Foucault
In het spoor van Nietzsche onderzoekt Michel Foucault (1926-1984) in zijn werk de samenhang tussen macht, dat wat wij als weten beschouwen en hoe wij ons als subjecten vorm geven. Macht (pouvoir) wordt door Foucault opgevat als een veld van krachtenverhoudingen waarin wij ons altijd bevinden. Binnen een samenleving of gemeenschap is altijd sprake van een bepaalde machtssituatie. Bovendien bestaan er binnen een gemeenschap altijd heersende denkkaders - door Foucault epistèmes genoemd. Hij stelt een verband vast tussen de bestaande krachtenverhoudingen en de heersende opvattingen. Macht maakt de heerschappij van bepaalde denkbeelden mogelijk, de heersende opvattingen versterken (de legitimiteit van) de 'status quo'. Bovendien maken wij binnen de bestaande machtssituatie gebruik van de heersende mens- en wereldbeelden om onszelf en ons leven op een bepaalde wijze vorm te geven.
Michel Foucault: De orde van het spreken
Op 2 december 1970 houdt Michel Foucault aan het Collège de France zijn inaugurale rede L'ordre du discours (2). In deze voordracht stelt Foucault dat in iedere maatschappij of organisatie de praktijk van spreken/schrijven (discours) onder controle wordt gebracht door een drietal procedures, n.l. uitsluitingsprocedures, interne regels en selectieprocedures. Een uitsluitingsprocedure - bijvoorbeeld het verboden woord - dient de macht, die met het spreken verbonden is, te beheersen. Deze procedure beperkt de effecten die het spreken kan hebben door uit te dunnen, d.w.z. vast te leggen wat wel/niet gezegd mag worden. Een interne regel, zoals het 'principe van de auteur', dient het gebeurteniskarakter ofwel het toevallige van het spreken uit te bannen. Deze procedure maakt het mogelijk dat het gesprokene autoriteit verkrijgt en niet als arbitrair wordt beschouwd - m.a.w. de autoriteit van de spreker zorgt voor de legitimiteit van het gesprokene. Een selectieprocedure - bijvoorbeeld het ritueel - bewerkstelligt een uitdunning van het aantal sprekers. Deze procedure regelt, in de zin van beperken, de toegang tot de praktijk van het spreken. Het drietal procedures tezamen zorgt voor een geordende praktijk van spreken/schrijven, voor een heersende orde van het spreken.
Michel Foucault en organisatieadvies
Wat levert Foucaults discoursanalyse, mijns inziens, op voor organisatieadvies? Tweeërlei!
(1) Foucaults benadering benadrukt het belang van het in kaart brengen van de krachtenverhoudingen binnen een organisatie. Organisaties worden door Foucault eveneens opgevat als 'sociaal-cognitieve configuraties'. Relaties dienen echter ook beschouwd en behandeld te worden als machtsrelaties. De krachtenverhoudingen spelen een belangrijke rol bij het veranderen van binnen een organisatie bestaande/heersende opvattingen over de organisatie.
(2) Foucaults discoursanalyse biedt de kans om binnen de wereld van organisatieadvies zelf te onderzoeken waarom bepaalde opvattingen over organiseren en de rol van een organisatieadviseur domineren. Wellicht verklaart het (bijvoorbeeld) waarom 'macht' een verboden woord lijkt te zijn in kringen van organisatieadviseurs, waarom de organisatieadviseur zich nog vaak opvat als een 'bescheiden getuige'.
Er is in organisaties en in kringen van organisatieadviseurs zonder enige twijfel sprake van een orde van het spreken/schrijven als een uitdrukking van de krachtenverhoudingen en in stand gehouden door de drie door Foucault beschreven procedures.
Tot slot
Uiteraard heeft Foucaults werk veel meer te bieden - bijvoorbeeld de aandacht die hij vestigt op het belang van bestaanskunst en waarheidsspreken voor de oude Grieken (en ons).
Vanzelfsprekend was het ook mogelijk geweest om andere hedendaagse denkers in het schijnwerperlicht te plaatsen - zoals de feministische filosofen Luce Irigaray en Donna Haraway, die Foucaults gereedschap hebben gebruikt voor een (rake) beschrijving van het heersende vertoog als 'logica van het patriarchaat' en als 'fallologocentrisch' van aard.
Het lijkt mij van belang voor organisaties, die van advies worden voorzien, dat organisatieadviseurs (v/m) ook gebruik gaan maken van Foucaults onderzoek van de samenhang van macht, weten en subject en in het bijzonder van zijn analyse van de orde van het spreken.
(1) uit: Filosofie in Bedrijf, 2001/40, 47/48
(2)
Michel Foucault: De orde van het spreken. (Boom/Meppel en Amsterdam, 1988)